قومیت و ابعاد آن در ایران (1)

چکیده :

با توجه به انگیزش خواستهای قومی در گستره جهانی و دامن زدن به منابع قومی ناسیونالیسم چنین به نظر می‏رسد که در دهه آینده کلیه کشورها به نحوی با این مسئله مواجه خواهند شد. از آنجا که قومیت یکی از شاخص‏های عمده در شناخت ظرفیت طبیعی کشورها برای نیل به ثبات و دوری از خشونت به حساب می‏آید امنیت کشورها در دهه آینده بدون توجه به این بعد رقم نخواهد خورد. در جمهوری اسلامی ایران نیز به نظر می‏رسد که این موضوع با توجه به تعدد گروه‏های قومی و پیشینه تاریخی‏شان خواه ناخواه مطرح خواهد شد. وجود یک قطب قومیتی در غرب و جنوب شرقی کشور و همراهی با دو گسست دینی و به ویژه اقتصادی و تحریکات بیگانگان می‏تواند خطرآفرین باشد. در این مقاله به این مهم پرداخته شده است.
کلمات کلیدی : قوم و قومیت، امنیت، امنیت ملی.
با توجه به انگیزش خواستهای قومی در گستره جهانی و دامن زدن به منابع قومی ناسیونالیسم چنین به نظر می‏رسد که در دهه آینده کلیه کشورها به نحوی با این مسئله مواجه خواهند شد. از آنجا که قومیت یکی از شاخص‏های عمده در شناخت ظرفیت طبیعی کشورها برای نیل به ثبات و دوری از خشونت به حساب می‏آید امنیت کشورها در دهه آینده بدون توجه به این بعد رقم نخواهد خورد. در جمهوری اسلامی ایران نیز به نظر می‏رسد که این موضوع با توجه به تعدد گروه‏های قومی و پیشینه تاریخی‏شان خواه ناخواه مطرح خواهد شد. وجود یک قطب قومیتی در غرب و جنوب شرقی کشور و همراهی با دو گسست دینی و به ویژه اقتصادی و تحریکات بیگانگان می‏تواند خطرآفرین باشد. در این مقاله به این مهم پرداخته شده است.

1. مفاهیم

در آغاز به تبیین مفاهیم مرتبط با موضوع مقاله می‏پردازیم

امنیت

واژه امنیت دارای دو معنای ایجابی (یعنی وجود احساس رضایت و اطمینان خاطر نزد دولتمردان و شهروندان) و سلبی (یعنی نبود ترس، اجبار و تهدید) است.2
رابرت ماندل در تعریف واژه امنیت ملی می‏گوید: امنیت ملی شامل تعقیب روانی و مادی ایمنی است و اصولاً جزء مسؤولیت‏های حکومت‏های ملی است تا از تهدیدات مستقیم ناشی از خارج نسبت به بقای رژیم‏ها، نظام شهروندی و شیوه زندگی شهروندان خود ممانعت به عمل آورند.3

انسجام ملی

متغیر انسجام ملی - سیاسی مشعر به چگونگی صورتبندی نیروها و گروه‏های اجتماعی سیاسی از جمله گروه‏های قومی است. این متغیر از نظر امنیت ملی مسئله‏ای حایز اهمیت تلقی می‏شود ، لذا هر چه یک دولت - ملت منسجم‏تر و یکپارچه‏تر باشد وضعیت امنیتی آن ثبات بیشتری دارد و دولت - ملت نامنسجم زمینه بالقوه مناسبی برای بروز رفتارها و رخدادهای ضد امنیتی است. با توجه به رویکرد نرم‏افزاری به امنیت ملی که بر انسجام و یکپارچگی اجتماعی و کیفیت فرآیند ملت‏سازی تکیه دارد می‏توان گفت در جوامع ضعیف و اجتماعات پاره پاره که میزان انسجام گروه‏های اجتماعی از جمله گروه‏های قومی در آنها ناچیز بوده و احتمال واگرایی و گریز از مرکز گروه‏های فرو ملی قابل ملاحظه است ، قومیت در ارزیابی امنیت ملی متغیری مهم محسوب می‏شود. در این جوامع عوامل ذیل در تشدید تمایلات قومی - قومیت به عنوان متغیر امنیت ملی مؤثر است:
1. درجه پایین انسجام و یکپارچگی اجتماعی (دولت ضعیف)؛
2. ساختار غیر مشارکتی و اقتدارگرای قدرت سیاسی که پتانسیل آسیب‏پذیری نظام سیاسی را افزایش می‏دهد؛
3. استعداد بسیج‏گری و بسیج‏شده‏گی گروه‏های قومی؛
4. رابطه مرکز - پیرامون بین دولت و گروه‏های قومی.4

قومیت

واژه قومیت بیشتر استفاده کاربردی دارد و برداشت‏های متفاوتی از آن صورت گرفته است. در این میان تعریف آنتونی اسمیت دارای کاربرد بالایی است: «قوم عبارت از یک جمعیت انسانی مشخص با یک افسانه اجداد مشترک ، خاطرات مشترک ، عناصر فرهنگی، پیوند با یک سرزمین تاریخی یا وطن و میزانی از حس منافع و مسئولیت است» که عناصر محوری هویت، اعتقاد، آگاهی و فرهنگ مشترک را داراست.5
هویت ملی (حقوق شهروندی)
در هویت ملی این سؤال مطرح است که فرد خود را عضو چه واحد سیاسی می‏داند و تا چه اندازه احساس بیگانگی او با واحد سیاسی عمیق است و افراد ساکن در یک جغرافیای سیاسی خاص و تحت حاکمیت قوانین حاکم بر آن، آیا از لحاظ روانی نیز خود را عضو آن واحد می‏دانند. هویت ملی دارای وجوهی است، از جمله با حقوق شهروندی و شهروند ملی رابطه نزدیکی دارد که به طور سنتی به برابری انسان‏هایی که عضویت یک دولت ملی را پذیرفته‏اند تأکید شده است. برای این افراد سوای تمایزات نژادی، زبانی و قومی، حقوقی هست که اهم این حقوق عبارتند از:
1. برابری در فرصت دست‏یابی به مقامات سیاسی و اداری جامعه؛
2. برابری در فرصت‏های اساسی مانند تحصیلات ، شغل مناسب و امکانات رفاهی؛
3. تساوی در حقوق و امتیازات قانونی؛
4. برابری در حقوق مربوط به مشارکت سیاسی و وظایف آن.
اعضای یک ملت اگر احساس کنند که در دست‏یابی به حقوق مذکور موقعیتی برابر با یکدیگر دارند هویت ملی بحران کمتری خواهد داشت؛ اما اگر اقوامی نتوانند خود را با فرایند ملت‏سازی ، ادبیات ملی ، زبان رسمی ، تعلیمات عمومی و مذهب رسمی هماهنگ سازند به حد شهروند درجه دوم سقوط کرده و از حقوق محروم می‏شوند و به حاشیه رانده شده و احساس محرومیت کرده و موجب تقویت هویت‏های مادون ملی (مانند قومیت، نژاد، محله‏گرایی و...) می‏شود و محرکی برای دست زدن به اعمال سیاسی و خشونت و... می‏گردد، به خصوص در کشورهای با تفاوت قومی این مشکلات بیشتر مطرح می‏شود. برای مثال آنچه امروز اقوام ایرانی می‏نامیم، قاعدتاً ایرانی هستند و تعریفی که از خود ارائه می‏دهند هم ایرانی است ، یعنی هویت ملی‏شان ایرانی است و هویت اجتماعی‏شان بلوچ، ترکمن، خراسانی، کرمانی، فارس و خوزستانی و... است.

شکاف

شکاف عبارت است از تقابلی که گذرا نیست و برخاسته از متن جامعه است و به قول استین روکان تمایل به انجماد دارند و برای سالیان متمادی در یک جامعه رحل اقامت خواهند افکند و منشأ آن غالباً حوادث مهم و تاریخی یک جامعه چون انقلاب یا نوسازی و امثال آن است.6

2. عوامل شکل‏گیری ناسیونالیسم قومی

عوامل مؤثر بر شکل‏گیری یا تشدید ناسیونالیسم قومی در جوامع چند قومی به اقتضای خاص هر جامعه متعدد است از جمله می‏توان به موارد زیر اشاره کرد:
1. چگونگی ساختار توزیع منابع قدرت (اقتصادی - سیاسی - فرهنگی) در جامعه؛
2. وضعیت خود جنبش ناسیونالیسم با توجه به سه محور ایدئولوژی، ساز و کارها و شیوه‏های پیگیری مطالبات و پایگاه اجتماعی؛
3. تجربه تاریخی تعاملات و روابط اقوام که آیا سلطه‏گر و سلطه‏پذیر یا فدرالی یا خودمختاری بوده است؛
4. واکنش و حساسیت قدرت‏های منطقه‏ای و جهانی به موضوع اقوام در یک کشور خاص؛
5. شرایط ژئواتتیک یا جغرافیای ترکیب قومی هر جامعه، نسبت جمعیت و سرزمین و همسانی قومی با کشورهای همسایه و نوع شکاف‏های موجود در جامعه؛
6. روند ملت‏سازی و دولت‏سازی در کشور که آیا دوران بحران را طی کرده یا خیر و در چه مرحله‏ای است؟
7. نوع نگرش و میزان گرایش اقوام به هویت ملی، منافع ملی، امنیت ملی و دولت ملی، که آیا با دولت مرکزی موافقند یا با قوم مرکزی؟7
8. تبعیض که یکی از عوامل بروز مسائل قومی است.

3. قومیت در ایران

اگر همنوایی، همدلی و همزیستی مسالمت‏آمیز و برادرانه را قاعده کلی حاکم بر مناسبات اقوام ایرانی بدانیم، در برهه‏هایی نیز بر این روابط سطوح مختلفی از تنش، منازعه و بحران حاکم شده است. وقوع منازعات قومی در کردستان، آذربایجان، ترکمن صحرا، بلوچستان و خوزستان پس از پیروزی انقلاب اسلامی از مهم‏ترین چالش‏های نظام جمهوری اسلامی در دهه اول بوده است که آثار و عواقب زیانباری را بر این مناطق و بر ساخت سیاسی کشور و نیز بر روابط و مناسبات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی اقوام وارد کرده است.8
اقوام از نظر زبان و گویش
علاوه بر قومیت اصلی فارسی‏زبانان که حدود 60% از جمعیت کشور را شامل می‏شود، حدود ده قوم دیگر با زبان‏ها و گویش‏های متفاوت وجود دارد، از جمله:
ترک‏ها، کردها، لرها، عرب‏ها، ترکمن‏ها و تالشی‏ها.9
ناهمگونی دینی - مذهبی‏
دین نیز مایه گوناگونی قومی و نیز عامل همبستگی بوده است. وجود اقلیت‏های دینی مثل ارامنه، آسوری، یهودی، زرتشتی و مندایی و در بین مسلمانان مذاهب مختلفی چون اسماعیلی (هفت امامی)، شیعه جعفری (دوازده امامی) یا سنی (حنبلی - شافعی - حنفی) وجود دارد.10

4. تیپ شناسی اقوام در ایران

سرزمین ایران در مقوله تنوع زبانی و قومی در جهان با 24 درصد همانندی در رتبه شانزدهم است و تانزانیا با 7 درصد همانندی در رتبه اول است و کره شمالی و جنوبی 100 درصد همانندی دارند.11
در ایران اگر چه فارسی‏زبانان با بیش از 60 درصد جمعیت، اکثریت دارند، لیکن وجود شش قومیت عمده در درون این واحد ملی و تأثیرات شگرف آنها بر سیر تحولات تاریخی واقعیتی انکارناپذیر است و می‏تواند مبنای پیش‏بینی وضعیت آینده امنیتی کشور باشد.

قوم ترک

ترک‏ها بزرگ‏ترین اقلیت قومی در ایران هستند، چهار استان اردبیل، آذربایجان شرقی و غربی و زنجان حوزه اصلی سکونت آنها است که در مقایسه با منطقه محل سکونت قوم بلوچ و کرد منطقه بزرگی است. اما این قوم در مناطقی چون همدان، قزوین، شمال خراسان، مرکزی، فارس و گیلان نیز پراکنده‏اند. با توجه به وضعیت نسبتاً خوب اقتصادی منطقه، عوامل مادی عامل مسائل قومی در این منطقه نیست. ترک‏ها از حس ناسیونالیستی بالایی در قبال ایران برخوردارند که آن را در قیام شیخ محمد خیابانی در سال 1298 می‏بینیم که هیچ خواسته قومی نداشتند. ترک‏ها احساس تعلق به آرمان‏های ملی مذهبی مثل مشروطه نیز از خود نشان داده‏اند و همدوش سایر شهروندان تا مرحله درگیری با دولت مرکزی پیش رفته‏اند. البته جریاناتی مثل فرقه دموکرات پیشه‏وری در سال 1324 تابع ملاحظات بین المللی و اتحاد شوروی بود و نیز تشکیل حزب خلق مسلمان در سال‏های اولیه پس از انقلاب اسلامی در مقابل حزب جمهوری اسلامی موجب تنش‏هایی گردید، اما مسئله به سرعت خاتمه یافت.12
امروزه 133 نشریه به زبان ترکی در چهار استان یاد شده و سیزده نشریه ترکی در خارج از این استان‏ها و 73 نشریه نیز به زبان فارسی و آذری منتشر می‏شود. حدود یازده هزار کتاب نیز به زبان آذری چاپ شده است.

قومیت کرد

جمعیت کردها بیشتر در آذربایجان غربی، کرمانشاه، همدان، کردستان و شمال خراسان ساکن است و ضریب پراکندگی کمتری نسبت به ترک‏ها دارند. این قوم زمینه مناسب‏تری برای فعال شدن گسست کرد - فارس دارد؛ از جمله این زمینه‏ها: اول، تمرکز جمعیتی در یک منطقه کوچک و مشخص ؛ دوم ، امکانات اندک اقتصادی ، بهداشتی و آموزشی؛ سوم، موقعیت جغرافیایی در کنار مرز دو کشور با تشابه قومی و محلی و اختفای مخالفان نظام و وضعیت کوه‏ها و راه‏ها؛ چهارم، انزوای سیاسی و حضور کمتر یا کم‏رنگ نخبگان سیاسی اجتماعی در داخل نظام؛ پنجم، ملاحظات مذهبی که اکثراً سنی مذهب می‏باشند، در مقایسه کردهای شمال خراسان که شیعه مذهب هستند و از این حیث مشکلی نداشته‏اند؛ ششم، ملاحظات منطقه‏ای جمعیت کرد در شمال عراق، جنوب شرق ترکیه، شرق سوریه ، که در نتیجه کردستان ایران از تنش‏ها و گرایش‏های سیاسی این قومیت در منطقه تأثیر می‏پذیرد، در حالی که کردهای شمال خراسان به دلیل دوری از این منطقه زندگی آرام‏تری دارند؛ هفتم، زبان کردی گرچه از شاخه‏های زبان ایرانی است و با پارسی باستان همانندی‏های زیادی دارد، لکن برای فارسی زبان امروز مفهوم نیست و گویش‏های کردی مختلف مانع یک زبان سراسری واحد است. امروزه زبان کردی محور جنبش‏های کردی است هر چند از لحاظ نژادی نمی‏توانند اصل آریایی و ایرانی بودن کردها را منکر شوند. تجربه شورش شیخ عبیداللَّه در 1297 در مقابل عثمانی با محوریت قبایل کرد و شورش شیخ سعید در 1304 در مقابل ناسیونالیسم افراطی آتاتورک که هویت کردی را انکار می‏کرد در پاسخ به تحرکات خارجی بود. جنبش اسماعیل آقا سمیتقو که یکپارچگی ایران را تهدید می‏کرد و ارتش رضاخان آن را سرکوب کرد و نیز تأسیس کومله در دهه 1320 که به دستور مقامات شوروی به حزب دمکرات کردستان تبدیل شد و طرح کردستان خودمختار و تأسیس جمهوری مهاباد در سال 1324، اقدام کردها به رهبری عبدالرحمان قاسملو برای تجزیه ایران و بیانیه هشت ماده‏ای آنها بعد از انقلاب اسلامی که خواستار خودمختاری کردستان بودند و اقدامات ملا مصطفی بارزانی و درگیری‏های منطقه‏ای که نتیجه آن گسست قومی کرد - فارس بود، در این راستا قابل توجه و بررسی است.13 امروزه حدود سیزده نشریه و پنجاه سایت کردی وجود دارد.

قوم لر

لرهای ایران تا حدود قرن ششم به علت نداشتن اتحاد و انسجام تحت سلطه سلجوقیان یا خلفای عباسی بودند و با ضعف قدرت مرکزی خودمختاری یافتند و به تأسیس «لر بزرگ» (بختیاری و کهکیلویه و بویر احمد) و «لر کوچک» (لرستان فعلی و ایلام) دست زدند. این قوم از توان حکومتی خوبی برخوردارند و از آل خورشید کارنامه درخشانی بر جای مانده است و حملات تیمور لنگ و ترکمانان را پشت سر گذاشتند. فرمانروایان لر در زمان مراوده با دولت عثمانی خود را شاه و ملک می‏خواندند و سیاست‏های دوره صفویه در نزدیکی به لرها و سرکوب شورش‏های آنان در زمان قاجاریه و سیاست‏های متمرکزگرایانه رضا شاه موجب وضع فعلی لرها و اسکان در استان‏های لرستان ، چهارمحال و بختیاری ، ایلام و کهکیلویه و بویر احمد شده است. تلاش‏های این قوم در برابر حکومت مرکزی را می‏توان به شرح ذیل دید:
اول، شورش‏های پیوسته عشایر سگوند، حنوند، بیرانوند، و دیرک‏وند در مقابل حکام قاجار به ویژه تا روی کار آمدن ناصر الدین شاه قاجار؛ دوم، خیزش عمومی لرها بر ضد ناصرالدین شاه - که با زور اسلحه همه را تحت فرمان خود آورده بود - بعد از مرگ حاکم مستبد منطقه ظل السلطان حسینقلی ابو قدار ؛ سوم ، خودمختاری و مقابله با جنبش مشروطه‏خواهان تا زمان رضاخان؛
چهارم، برخوردهای لرهای پیشکوه و پشتکوه با نیروهای دولت مرکزی در دوره رضاخان.14 سیاست‏های رضاخان در منطقه از جمله تخته قاپو کردن عشایر موجب بر هم خوردن اقتصاد سنتی و عدم جایگزینی اقتصاد نوین و به تبع مشکلات و شکاف‏های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی عدیده‏ای در این قوم گردید.15

قوم بلوچ

بلوچ‏ها عمدتاً در استان سیستان و بلوچستان، ساکن هستند. اکثریت این قوم سنی مذهب‏اند. شکاف‏های مذهبی و اقتصادی و همجواری با بلوچ‏های پاکستان و افغانستان تأثیر بسزایی در ظهور گرایش‏های سیاسی گریز از مرکز دارد. از جمله این حوادث و گرایش‏های سیاسی می‏توان به موارد زیر اشاره کرد:
اول، سرکوب اقوام بلوچ به دست رضاشاه در سال 1306؛
دوم، شورش‏های محلی طوایف مختلف بلوچ در سال‏های 1310 تا 1313؛
سوم، تأسیس جبهه آزادی‏بخش بلوچستان در سال 1343 به رهبری جمعه‏خان در پاکستان و تأثیر در ایجاد نارضایتی بلوچ‏های ایران از حکومت مرکزی به ریاست عبدی‏خان که پس از انقلاب اسلامی با درگیری‏های مسلحانه از هم پاشیده شد؛
چهارم، ظهور حزب دموکراتیک بلوچستان در سال 1354 تحت عنوان جبهه ملی خلق ایران که پرونده آن با درگیری و خونریزی بسته شد؛
پنجم، تأسیس سازمان دموکراتیک مردم بلوچستان به رهبری مهندس رحمت حسین‏پور در سال 1358 با آرمان‏های قومی که موجب واکنش شدید دولت بدان شد؛
ششم، تأسیس کانون سیاسی - فرهنگی خلق بلوچ در سال 1358 در زاهدان در حوزه دانشگاهی متأثر از پاکستان؛
هفتم، درگیری گروه پیشمرگ بلوچ به رهبری امان اللَّه برکزایی با حکومت انقلابی و فروپاشی آن؛
هشتم، درگیری‏های سال‏های 1371 تا 1374.
همجواری این استان با پاکستان و مشکلات اقتصادی می‏تواند در فعال‏سازی شکاف مؤثر باشد، هر چند از لحاظ نژادی و زبانی، فرهنگ آنان ایرانی است.16

پي نوشت:

1. دانشجوی دکتری امنیت ملی دانشگاه عالی دفاع ملی.
2. اصغر افتخاری، «طرفیت طبیعی امنیت»، فصلنامه مطالعات راهبردی، پیش شماره، دوم (1377).
3. حسین عصاریان‏نژاد، «امنیت و قومیت در جمهوری اسلامی ایران»، ماهنامه دانشگاه عالی دفاع ملی، ش 48 و 49 (1383).
4. اصغر افتخاری، پیشین.
5. حجت‏اللَّه ایوبی، «شکاف‏های قومی و خشونت در پیکارهای سیاسی»، فصلنامه مطالعات راهبردی، پیش شماره اول (1377).
6. میرقاسم بنی‏هاشمی، «چشم‏انداز آتی ناسیونالیسم قومی در آذربایجان ایران»، فصلنامه مطالعات راهبردی، ش 16، (1381).
7. حسین عصاریان‏نژاد، پیشین.
8. همان.
9. همان.
10. همان.
11. اصغر افتخاری، پیشین.
12. همان.
13. همان.
14. روح اللَّه بهرامی، «سیاست قومی پهلوی اول در قبال قوم لر»، فصلنامه مطالعات راهبردی، پیش شماره، اول (1377).
15. اصغر افتخاری، پیشین.
16. همان، جهت مطالعه بیشتر، ر.ک: نور اللَّه قیصری، «قومیت عرب و هویت ملی در جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه مطالعات راهبردی، پیش شماره اول (1377).

منبع:فصلنامه علوم سیاسی ، شماره 34
/ن